Dinh dưỡng hợp lý trong những
năm đầu đời đóng vai trò quan trọng đối với sự tăng trưởng và phát
triển của trẻ, giảm nguy cơ mắc bệnh và tử vong. Chăm sóc dinh dưỡng cho
trẻ như thế nào để phù hợp với từng giai đoạn phát triển của trẻ là băn
khoăn của không ít các bà mẹ đang nuôi con nhỏ.
Đối với trẻ dưới 6 tháng tuổi được nuôi bằng sữa mẹ thì ngay sau đẻ
trong vòng 1 giờ, bà mẹ nên bắt đầu cho con bú sớm sẽ kích thích sữa
bài tiết, trẻ sẽ nhận được sữa non giúp trẻ phòng chống nhiễm khuẩn sau
đẻ và thải phân nhanh, trẻ đỡ vàng da. Đặt trẻ vào vú mẹ và giúp trẻ
ngậm bắt vú tốt để trẻ nhận đủ sữa. Cho trẻ bú theo nhu cầu và nên cho
bú kiệt một bên vú rồi mới chuyển sang vú bên kia để trẻ nhận được sữa
cuối giàu chất béo. Điều quan trọng là bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu
vì sữa mẹ đáp ứng đủ nhu cầu nước và các chất dinh dưỡng, không cần cho
trẻ ăn thêm bất kỳ thức ăn, nước uống nào khác (kể cả nước trắng).
Đối với trẻ từ 6 - 24 tháng tuổi thì sữa mẹ vẫn là nguồn thức ăn quan
trọng, đáp ứng được 70% nhu cầu năng lượng lúc trẻ 6 - 8 tháng tuổi,
55% khi trẻ từ 9 - 11 và 40% khi trẻ 12 - 24 tháng tuổi. Vì vậy, cần
tiếp tục cho trẻ bú mẹ kéo dài đến 2 năm cùng với ăn bổ sung.
|
Sữa và các sản phẩm từ sữa cần cho các bữa phụ để bổ sung năng lượng cho trẻ.
|
Ăn bổ sung là cho trẻ ăn thêm các thức ăn khác cùng với sữa mẹ. Thức
ăn bổ sung bù đắp sự thiếu hụt năng lượng và các chất dinh dưỡng
(protein, sắt, vitamin A...). Thời gian bắt đầu ăn bổ sung là khi trẻ
tròn 6 tháng tuổi (180 ngày hoặc 26 tuần tuổi) vì ở lứa tuổi này trẻ mới
có biểu hiện thích thú trong ăn uống, răng bắt đầu mọc, biết sử dụng
lưỡi để di chuyển thức ăn trong miệng và cử động hàm để nhai, đồng thời
có khả năng tiêu hóa thức ăn đặc. Ăn bổ sung quá sớm sẽ làm cho trẻ bú
mẹ ít đi, sự tiết sữa giảm ảnh hưởng đến việc duy trì nuôi con bằng sữa
mẹ. Hơn nữa, ở trẻ dưới 6 tháng tuổi, chức năng tiêu hóa còn yếu nên chỉ
chấp nhận thức ăn lỏng. Những thức ăn bổ sung dưới dạng lỏng thường ít
chất dinh dưỡng, ảnh hưởng đến phát triển của trẻ, đồng thời thiếu hụt
các yếu tố miễn dịch từ sữa mẹ làm cho trẻ dễ mắc các bệnh nhiễm khuẩn,
nhất là tiêu chảy và hô hấp. Ngược lại, ăn bổ sung quá muộn thì trẻ cũng
dễ bị suy dinh dưỡng, thiếu hụt vi chất (kẽm, sắt, vitamin A, B...).
Thức ăn bổ sung cần đa dạng và đáp ứng đủ nhu cầu cho sự phát triển
của thể chất, tinh thần, trí não của trẻ và sẵn sàng có ở từng địa
phương nhưng phải có đủ 4 nhóm thức ăn:
Nhóm tinh bột từ ngũ cốc và khoai củ là thức ăn chiếm nhiều năng lượng khẩu phần để bù đắp sự thiếu hụt năng lượng của trẻ ở thời kỳ này.
Nhóm chất đạm từ nguồn đạm động vật và đậu đỗ để bù đắp sự thiếu hụt protein, sắt, vitamin A...
Nhóm chất béo từ dầu mỡ là nguồn bổ sung năng lượng và làm
cho thức ăn mềm dễ nuốt, đồng thời là dung môi để hòa tan các vitamin
tan trong chất béo (vitamin A, D, E, K).
Nhóm vitamin và khoáng chất từ các loại rau lá màu xanh thẫm và củ quả có màu vàng đỏ giúp trẻ phòng chống thiếu vi chất dinh dưỡng.
Năng lượng từ thức ăn bổ sung khoảng 200 - 300 kcal/ngày cho trẻ từ 6
- 8 tháng tuổi, 300 - 400 kcal/ngày cho trẻ từ 9 - 11 tháng tuổi và 500
- 700 kcal/ngày lúc trẻ 12 - 24 tháng tuổi.
Số bữa ăn và số lượng mỗi bữa tăng dần theo tháng tuổi để phù hợp với
dung tích dạ dày của trẻ. Để trẻ nhận đủ dinh dưỡng, cần tăng đậm độ
năng lượng thức ăn bằng cách quấy bột đặc hơn, có thể thay thế một phần
nước nấu bột bằng một lượng sữa tươi hoặc 1 thìa sữa bột vào bát bột
hoặc cho thêm giá đỗ (10g giá đỗ/10g bột) để thủy phân tinh bột làm cho
bột lỏng mà không thay đổi thể tích, đảm bảo đậm độ năng lượng. Cho trẻ
ăn bổ sung 2 bữa/ngày, mỗi bữa 100 - 150ml (10g bột/100ml) với trẻ từ 6 -
8 tháng tuổi; 3 bữa/ngày, mỗi bữa 200ml và ăn thêm 1 bữa phụ với trẻ từ
9 - 11 tháng tuổi; 3 bữa/ngày, mỗi bữa 250ml và 2 bữa phụ với trẻ từ 12
- 24 tháng tuổi. Bữa ăn chính thường là bột, cháo, súp nấu đặc và đa
dạng thực phẩm đủ 4 nhóm thức ăn. Bữa ăn phụ cung cấp thêm dinh dưỡng
như hoa quả, sữa và các sản phẩm của sữa. Thức ăn chứa nhiều đường, ít
dinh dưỡng như nước ngọt có ga, kẹo, kem... không coi là bữa ăn phụ. Các
bữa ăn phụ không thể thay thế các bữa ăn chính.
Khi ăn bổ sung, cần cho trẻ uống thêm nước, trung bình 100 -
150ml/ngày kể cả lượng nước có trong thức ăn. Vì vậy, cần chú ý cho trẻ
uống thêm nước đun sôi để nguội khoảng 400 – 600ml/ngày.
PGS.BS. Đào Thị Ngọc Diễn